Асфальт берік болса - қалдық азаяды: Kozybayev University ғалымдары жол құрылысына арналған жаңа технологияны сынақтан өткізді
2026 жылғы 28 қазанда Қазақстан халқына арнаған Жолдауында Президент инфрақұрылымды дамыту мен жол сапасын арттыруды басым міндеттердің қатарына жатқызды. «Халықтық құрылыс» жобалары мен Көкшетау - Петропавл автожолын кеңейту жұмыстары жол жабынының беріктігі мен ұзақ мерзімділігін қамтамасыз ететін заманауи шешімдерді қажет етеді. Мемлекет басшысы отандық ғылымды дамыту мен ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру мәселелеріне де ерекше назар аударды.
Бұл міндеттерді шешуге М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университетінің ғалымдары да өз үлестерін қосуда. Олар өнеркәсіптік қайталама шикізатты пайдалану арқылы жол битумын модификациялау технологиясын әзірледі.
Зерттеу жұмыстары 2023–2025 жылдары ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық қолдауымен жүргізілді. Әзірлемені өндіріске енгізу жұмыстары Солтүстік Қазақстан облысының әкімі Ғауез Нұрмұхамбетовтің тапсырмасы бойынша жүзеге асырылуда.
Ғылыми топты химия ғылымдарының кандидаты, СҚУ профессоры Антонина Дюрягина басқарады. Технология құрамында жылу электр орталықтарынан алынған, алдын ала тазартылған пайдаланылған герметизациялаушы сұйықтық және университет ғалымдары мұнай-химия өндірісінің қалдықтарынан синтездеген қоспа қолданылады. Бұл жол құрылыс материалдарының қасиеттерін жақсартуға және өнеркәсіптік қалдықтарды қайта пайдалануға мүмкіндік береді.
«Біздің мақсатымыз - Қазақстанның климаттық жағдайларында жол құрылысына қойылатын талаптарға сай келетін технология әзірлеу болды. Битумның сипаттамаларын жақсартумен қатар, қайталама шикізатты өндіріске тарту да маңызды еді. Осылайша, ғылыми әзірлеме практикалық әрі экологиялық құндылыққа ие болады», - деп атап өтті Антонина Дюрягина.
Алдымен ғалымдар қоспалардың құрамын іріктеп, олардың битум мен асфальтбетон қасиеттеріне әсерін зерттеді. Кейін технология «Стройэксперт» тәуелсіз аккредиттелген зертханасында сынақтан өткізілді.
Зерттеу нәтижелері асфальтбетонның су сіңіру көрсеткіші 35%-ға төмендегенін, ал суға қаныққаннан кейінгі беріктігі бақылау үлгілерімен салыстырғанда шамамен 50%-ға жоғарылағанын көрсетті. Сонымен қатар материалдың ыстыққа төзімділік көрсеткіштері де жақсарды.
Келесі кезеңде әзірлеме тәжірибе жүзінде қолданылды. Асфальтбетон зауытында модификацияланған битумның 40 тоннасы өндірілді. Ол ұзындығы 200 метр болатын Қарақоға - Петропавл автожолының тәжірибелік учаскесін салу кезінде пайдаланылды. Іріктеліп алынған үлгілерге жүргізілген зертханалық сынақтар жол жабынының нормативтік талаптарға сәйкес келетінін растады.
Технологияны сынақтан өткізуге өңірдің жол ұйымдары да қатысуда. «ҚазАвтоЖол» ҰК» АҚ Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы ғалымдардың бастамасын қолдап, автомобиль жолының тәжірибелік учаскесін бөлді. Ал «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» ШЖҚ РМК Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы қоспаға қажетті зертханалық сынақтарды өтеусіз негізде жүргізуге мүмкіндік берді.
«Біз үшін әзірлемені практикалық қолданысқа дейін жеткізу аса маңызды болды. Зертханалық жағдайда қоспа құрамын іріктеуден бастап, өнеркәсіптік көлемде өнім өндіру және жолдың тәжірибелік учаскесін салуға дейінгі кезеңдерден өттік. Енді жол жабынының нақты пайдалану жағдайларында өзін қалай көрсететінін бағалауымыз қажет», – дейді «Химия және химиялық технологиялар» кафедрасының меңгерушісі, қауымдастырылған профессор Юлия Бызова.
Күзгі-қысқы және көктемгі кезеңдерден кейін мамандар жол жабынының жай-күйін бағалайды. Атап айтқанда, жарықтардың, іздердің және басқа да ақаулардың пайда болуы, беріктігі мен суға төзімділік көрсеткіштерінің өзгеруі тексеріледі. Алынған нәтижелер бақылау учаскесінің көрсеткіштерімен салыстырылады. Бұл технологияның нақты пайдалану жағдайларындағы тиімділігін анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеушілердің есептеуі бойынша, жылына 10 мың тонна битум өңделген жағдайда 10 тоннаға дейін қайталама шикізатты пайдалануға болады. Бұл өнеркәсіптік қалдықтарды өндіріске қайта тартуға және кәдеге жаратуды қажет ететін материалдардың көлемін азайтуға мүмкіндік береді.
Мұндай тәсіл «Таза Қазақстан» жалпыұлттық бастамасының міндеттеріне - ресурстарды ұтымды пайдалану мен қалдықтар көлемін қысқартуға толық сәйкес келеді.
Технологияны одан әрі қолдану мониторинг нәтижелеріне және қажетті рұқсат беру рәсімдерінен өтуге байланысты болады. Тиімділігі расталған жағдайда әзірлемені Қазақстанның басқа да автомобиль жолдарында кеңінен қолдануға мүмкіндік туады.
Kozybayev University жобасы ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық қолдауы ғылыми әзірлемелерді практикалық қолданысқа енгізуге қалай ықпал ететінін көрсетеді. Ғалымдардың, өңірлік билік органдарының және жол ұйымдарының ынтымақтастығы отандық технологияларды өндіріске енгізуге әрі еліміздің жол инфрақұрылымын дамытуға қолайлы жағдай қалыптастырады. Бұл жұмыс Президент Жолдауында белгіленген міндеттерге толық сәйкес келеді.
